خواص و مصارف نمک شیلاتی صنعتی

نمک شیلاتی صنعتی چیست؟

نمک شیلاتی صنعتی به نوعی از نمک صنعتی گفته می‌شود که دارای دانه‌بندی درشت و کریستال‌های بزرگ است. این نمک محصول خرد شدن سنگ نمک‌های استخراج شده از معادن است که پس از عبور از سرندهای (الک‌های) مخصوص، در سایزهای معین جداسازی می‌شود.

علت نامگذاری نمک شیلاتی به این دلیل است که در گذشته، صنعت شیلات و پرورش ماهی یکی از بزرگترین مصرف‌کنندگان نمک با دانه‌های درشت بود. آن‌ها از این نمک برای گندزدایی حوضچه‌ها، از بین بردن انگل‌های خارجی روی پوست ماهی و همچنین فرآوری ماهی صید شده استفاده می‌کردند.

دانه‌های درشت این نمک موجب می‌شد که نمک به آرامی در آب حل شود و اثرگذاری طولانی‌مدتی داشته باشد. به همین علت، این نوع نمک، با سایز دانه‌بندی درشت به “سایز شیلاتی” معروف شد.

البته امروزه کاربرد این نمک بسیار بیشتر از شیلات است، اما نام تجاری آن همچنان حفظ شده است.  اندازه دانه‌های نمک شیلاتی معمولاً بین ۳ تا ۵ میلی‌متر (و گاهی تا ۱۰ میلی‌متر بسته به سفارش مشتری) متغیر است که آن را از نمک‌های ریزتر متمایز می‌کند.

آنالیز شیمیایی و میزان خلوص نمک شیلاتی صنعتی

نمک شیلاتی صنعتی مستقیماً از سنگ نمک تولید می‌شود و تصفیه شیمیایی (Recrystallization) روی آن انجام نمی‌گیرد. بنابراین، خلوص آن تابع خلوص سنگ نمک معدن مادر است.

میزان NaCl: معمولاً بین ۹۷٪ تا ۹۸.۵٪ است. معادن نمک گرمسار اغلب خلوص بالایی دارند.

ناخالصی‌های نامحلول: شامل گچ، شن و خاک است که باید زیر ۱٪ باشد.

رطوبت: نمک شیلاتی باکیفیت باید رطوبت بسیار پایینی داشته باشد تا وزن کاذب ایجاد نکند.

 کاربرد ها و مصارف نمک شیلاتی صنعتی در صنایع

همانطور که گفته شد، نام “شیلاتی” تنها نمادین است. این نمک چاره ساز بسیاری از صنایع محسوب می‌شود. در ادامه به تفصیل به کاربردهای آن می‌پردازیم.

۱. صنعت شیلات و پرورش آبزیان

در استخرهای پرورش ماهی (قزل‌آلا، کپور و…) و میگو، مدیریت کیفیت آب حیاتی است. نمک شیلاتی چند نقش کلیدی بازی می‌کند:

ضدعفونی: محلول آب نمک غلیظ برای حمام دادن ماهی‌ها و از بین بردن قارچ‌ها و انگل‌های پوستی استفاده می‌شود.

کاهش استرس اسمزی: هنگام حمل و نقل ماهی زنده، افزودن نمک به آب باعث می‌شود فشار اسمزی بین بدن ماهی و آب متعادل شده و استرس و مرگ‌ومیر ماهی کاهش یابد.

افزایش سختی آب: در مناطقی که آب خیلی سبک است، برای ایجاد شرایط زیستی مناسب از سنگ نمک یا نمک شیلاتی استفاده می‌کنند.

۲. دباغی و نگهداری چرم 

پوست حیوانات بلافاصله پس از ذبح مستعد فساد و حمله باکتری‌هاست. نمک‌پاشی اولین و اصلی ترین مرحله در دباغی است.

دانه‌های درشت نمک شیلاتی به آرامی آب میان‌بافتی پوست را جذب می‌کنند. این کار محیط را برای رشد باکتری‌ها نامناسب می‌کند. اگر از نمک پودری استفاده شود، ممکن است سریع حل شده و شسته شود، اما نمک شیلاتی لابلای پوست‌ها باقی مانده و محافظت طولانی‌مدت ایجاد می‌کند. به این فرآیند “نمک سود کردن” می‌گویند.

۳. احیای رزین و تصفیه آب و فاضلاب

بسیاری از سیستم‌های تصفیه آب صنعتی و موتورخانه‌ها از رزین‌های تبادل یونی برای سختی‌گیری آب (حذف کلسیم و منیزیم) استفاده می‌کنند. این رزین‌ها پس از مدتی اشباع می‌شوند و نیاز به احیا دارند.

محلول آب و نمک اشباع شده، رزین را شستشو می‌دهد و سدیم را جایگزین کلسیم و منیزیم جذب شده می‌کند. نمک شیلاتی به دلیل خلوص قابل قبول و عدم وجود خاک زیاد (که باعث گرفتگی نازل‌ها می‌شود)، گزینه‌ای عالی و به صرفه برای ساخت آب‌نمک احیاکننده است.

۴. راهداری و یخ‌زدایی جاده‌ها 

در فصل زمستان، شهرداری‌ها و راهداری‌ها از مخلوط شن و نمک برای باز نگه داشتن جاده‌ها استفاده می‌کنند.

نمک شیلاتی بر خلاف نمک نرم که سریع حل شده و با رواناب شسته می‌شود، روی سطح یخ باقی می‌ماند. دانه‌های زبر آن اصطکاک  را افزایش داده و از لیز خوردن خودروها پیشگیری می‌کند. همچنین با نفوذ تدریجی در یخ (“مته کردن” یخ)، باعث شکستن لایه‌های یخ ضخیم می‌شود.

۵. حفاری چاه‌های نفت و گاز

در صنعت حفاری، از گِل حفاری برای خنک کردن مته و انتقال کنده‌ها به سطح استفاده می‌شود. نمک یکی از اجزای اصلی این گِل است که برای اشباع کردن محیط و جلوگیری از ریزش دیواره‌های نمکی چاه استفاده می‌شود. دانه‌بندی شیلاتی به دلیل راحتی در انحلال کنترل شده، در این صنعت پرطرفدار است.

۶. صنایع شیمیایی و تولید شوینده

بسیاری از کارخانه‌های تولید مایع ظرفشویی، پودر لباسشویی و سایر شوینده‌ها از نمک به عنوان حجم‌دهنده و همچنین عامل افزایش غلظت  استفاده می‌کنند. نمک شیلاتی پس از حل شدن در آب و تصفیه مقدماتی، وارد چرخه تولید می‌شود.

۷. اسیدسازی و کلر آلکالی

هرچند صنایع حساس‌تر ترجیح می‌دهند از نمک تصفیه شده یا فوق خالص استفاده کنند، ولی در برخی روش‌های تولید اسید کلریدریک و سود سوزآور، استفاده از نمک شیلاتی با خلوص بالا به عنوان ماده اولیه، توجیه اقتصادی بسیار بالایی دارد.

فرآیند تولید نمک شیلاتی از استخراج تا بسته بندی

 استخراج از معادن : ابتدا در معادن سنگ نمک (که به صورت کوه یا تونل هستند)، رگه‌های خالص نمک شناسایی شده و با دینامیت‌گذاری استخراج می‌شوند. سنگ‌های بزرگ به کارخانه سنگ‌شکن منتقل می‌شوند.

سنگ‌شکن اولیه : سنگ‌های بزرگ وارد دستگاه‌های سنگ‌شکن فکی یا چکشی می‌شوند و به قطعات کوچکتر تبدیل می‌گردند.

سرند کردن : این مرحله اصلی ترین بخش تولید نمک شیلاتی است. نمک خرد شده روی سرندهای لرزان ریخته می‌شود. این سرندها دارای توری‌هایی با سایزهای مختلف (مش) هستند.

آنچه از توری درشت عبور نکند، دوباره به سنگ‌شکن برمی‌گردد.

آنچه از توری درشت عبور کند اما روی توری ریز بماند، نمک شیلاتی است.

آنچه از توری ریز عبور کند، به نمک صدفی یا پودری تبدیل می‌شود.

جداسازی ناخالصی: در کارخانه‌های پیشرفته‌تر، از دستگاه‌های سورتینگ نوری  استفاده می‌شود تا دانه‌های تیره (سنگ‌ریزه یا گچ) را از دانه‌های سفید نمک جدا کنند. این مرحله کیفیت نمک شیلاتی را به شدت افزایش می‌دهد و آن را “ممتاز” می‌کند.

بسته بندی: محصول نهایی مستقیماً در کیسه‌ها پر شده و آماده ارسال می‌شود.

نتیجه‌گیری

نمک شیلاتی یکی از استراتژیک‌ترین مواد اولیه در تولید صنایع مختلف است. از تامین سلامت ماهی‌ها در استخرهای پرورش آبزیان گرفته تا تضمین ایمنی جاده‌ها در روزهای برفی و نگهداری چرم‌های نفیس، همه اینها وابسته به این دانه‌های کریستالی درشت هستند. نکته مهم در بهره‌وری صنایع، انتخاب درست دانه‌بندی و کیفیت نمک است. خرید نمک ارزان‌قیمت با ناخالصی بالا، شاید در نگاه اول صرفه‌جویی به نظر برسد، اما هزینه‌های پنهان ناشی از خرابی تجهیزات، فساد محصولات (در دباغی) یا مرگ‌ومیر آبزیان، بسیار سنگین‌تر خواهد بود.